Η ονομασία «Τζουμέρκα» αποδίδεται σε βλάχικη λέξη που σημαίνει «απότομη κορυφή». Η ευρύτερη περιοχή των Πραμάντων φέρεται να αναπτύχθηκε ως οικιστικό δίκτυο στα μέσα του 15ου αιώνα.
Η περιοχή κατοικούνταν από τους Αθαμάνες, από τους οποίους παίρνουν το όνομά τους τα «Αθαμανικά Όρη». Κέντρα τους ήταν η Αργοθέα, η Θεοδωρία και ο Άβατος.
Βλαχόφωνοι ημινομαδικοί κτηνοτρόφοι και τοπικοί ορεινοί πληθυσμοί δημιουργούν οχυρά ορεινά χωριά και ποιμενικές μετακινήσεις. Συρράκο και Καλαρρύτες κατοικήθηκαν κατά τον 10ο–12ο αιώνα (κατά τις πηγές).
Οικονομία με κτηνοτροφία, μαστορική, αργυροχρυσοχοΐα, αγωγιάτικο εμπόριο, τσαγκαρική και καλαθοπλεκτική. Τοπική αυτονομία σε ορισμένες περιόδους και προνομιακή φορολογική μεταχείριση για ορισμένα χωριά. Μοναστήρια, σχολεία και συντεχνίες μαστόρων.
Στην Επανάσταση τα Συρράκο, Καλαρρύτες και Πράμαντα καταστράφηκαν από στρατεύματα του Χουρσίτ Πασά· η Πράμαντα πυρπολήθηκε τον Ιούλιο του 1821. Συμβολικό κέντρο η Μονή Αγίου Γεωργίου Βουργαρελίου.
Μεγάλο τμήμα της περιοχής εντάσσεται στο ελληνικό κράτος.
Οριστική απελευθέρωση κατά τους Βαλκανικούς πολέμους. Αργότερα δημιουργείται η Επαρχία Τζουμέρκων με πρωτεύουσα την Πράμαντα.
Οι χρονολογίες και οι περίοδοι οικισμού προέρχονται από τουριστικές και δημοτικές πηγές και εν μέρει βασίζονται σε τοπική παράδοση.
Τα υψόμετρα είναι στρογγυλεμένες τιμές των πηγών· οι πληθυσμοί αναφέρονται με το έτος απογραφής.
Το μεγαλύτερο κεφαλοχώρι των Βόρειων Τζουμέρκων, χτισμένο κάτω από τη Στρογγούλα, ιστορική έδρα της Επαρχίας Τζουμέρκων και κύριο τουριστικό και υπηρεσιακό κέντρο της περιοχής. Πολύτιμη βάση για 2–4 ημέρες εξερεύνησης, με αρκετούς ξενώνες και ξενοδοχεία.
Υψόμετρο ~840 m
Ιστορικό αρχοντοχώρι και διατηρητέος οικισμός με έντονη βλάχικη ταυτότητα, αργυροτεχνία, εμπόριο και λογιοσύνη. Πολύ μικρός μόνιμος χειμερινός πληθυσμός, με αύξηση κατοίκων και επισκεπτών το καλοκαίρι.
Υψόμετρο ~1150 m
Παραδοσιακός πετρόχτιστος διατηρητέος οικισμός, γνωστός για την αργυροχοΐα και τη μαστορική τέχνη. Κατά την Τουρκοκρατία οι νομάδες κτηνοτρόφοι διατηρούσαν τουλάχιστον 50.000 αιγοπρόβατα.
Υψόμετρο ~1200 m
Έδρα του Δήμου Κεντρικών Τζουμέρκων, «πράσινο» χωριό με πλούσια βλάστηση και ιστορικό και διοικητικό κέντρο. Αφετηρία για επισκέψεις σε βυζαντινά μνημεία και ορεινές διαδρομές.
Υψόμετρο ~775 m · Πληθυσμός 582 (2021)
Παραδοσιακός ορεινός οικισμός με κτηνοτροφική και αγροτική οικονομία και σύνδεση με την περιοχή των Πραμάντων. Πρακτική βάση για πρόσβαση στον καταρράκτη Κεφαλόβρυσο.
Υψόμετρο ~850 m · Πληθυσμός 419 (2021)
Ένα από τα μεγαλύτερα χωριά των Τζουμέρκων, περίπου 50 χλμ. από την Άρτα και τα Ιωάννινα, με ζωντανή αγροτική και κτηνοτροφική κοινότητα. Διαθέτει λειτουργικό παραδοσιακό νερόμυλο και λαογραφικό μουσείο.
Υψόμετρο ~650 m · Πληθυσμός 430 (2021)
Παραδοσιακός οικισμός κοντά στα Άγναντα, γνωστός για τους παραδοσιακούς νερόμυλους και το φυσικό του περιβάλλον.
Ορεινό «ελατοφίλητο» χωριό με έντονη φυσική ταυτότητα, πρόσβαση σε δάση, ορειβασία και τοπικά μονοπάτια.
Ορεινό χωριό της ευρύτερης περιοχής των Τζουμέρκων, με φυσικό τοπίο και τοπικές διαδρομές για πεζοπορία και ορεινή εξερεύνηση.
Η Κυψέλη διαθέτει το Λαογραφικό Μουσείο Παντελή Καράλη, για τη λαογραφία και την τοπική ιστορία.
Βρίσκεται κοντά στον Άραχθο και συνδέεται με το ιστορικό Γεφύρι της Πλάκας· rafting, πεζοπορία και ιστορική περιήγηση.